De geschiedenis van de prelude gaat terug tot minstens de vroege vijftiende eeuw. Uit die tijd stamt de eerste bladmuziek met orgelvoorspelen, bedoeld om de kerkelijke samenzang in te leiden. Later in de Renaissance ontstaat een nieuw soort prelude, met name voor luit en andere snaarinstrumenten: korte stukken die bedoeld zijn om de vingers op te warmen en de stemming van de snaren te beproeven - tastar de corde, staat er dan in het Italiaans boven.
Als vervolgens het klavecimbel en verwante instrumenten in zwang raken, nemen ook de bespelers daarvan de prelude over, maar nu vaak om, quasi-improviserend, hun virtuositeit op de toetsen te tonen. En langzaam maar zeker wordt de prelude steeds meer beschouwd als een integraal onderdeel van de compositie die erop volgt. In de Franse Barok zijn dat vaak pièces de caractère, korte stukken van beschrijvende aard, meestal gerangschikt in suites. Daarmee krijgt ook de prelude een steeds verhalender karakter.
Begin achttiende eeuw combineert Johann Sebastian Bach die Franse stijl met de Duitse traditie van een strengere meerstemmigheid: in Duitsland leidt de prelude van oudsher doorwrocht polyfone werken als fuga’s en koralen in. Bach schrijft ontelbare preludes bij suites voor luit, viool en toetsinstrumenten, maar de bekendste zijn waarschijnlijk de 48 preludes die in het Wohltemperierte Clavier voorafgaan aan de evenzovele fuga’s, in (tweemaal) alle mogelijke majeur- en mineurtoonsoorten. Die preludes zijn vaak gebaseerd op een eenvoudig muzikaal uitgangspunt, waar Bach vervolgens alle mogelijkheden van onderzoekt. Een bekend voorbeeld is de eerste prelude uit de verzameling, waarin zich vanuit een eenvoudig gebroken, stijgend akkoord een hele wereld aan klanken ontvouwt.
Dat principe van een enorme zeggingskracht, samengebald in een kort stuk, spreekt componisten als Schumann, Chopin en Liszt geweldig aan. Romantici zijn geobsedeerd door de idee van het fragment: een kort stuk, een brokstuk desnoods, dat toch een hele wereld aan ideeën en emoties oproept. Voor Frédéric Chopin wordt de prelude daarmee zelfs een genre op zich, waarin hij zijn innigste gevoelens en diepste gedachten vormgeeft. Hij schrijft een bundel van 24 preludes in alle grote en kleine toonsoorten, in navolging van Bach. Daarnaast schrijft hij nog drie ‘losse’ preludes, waaronder die in cis-klein, opus 45. Het stuk is mogelijk ingegeven door het werk van schilder Eugene Delacroix, een ‘spel van weerschijn schaduw en dieptewerking’, volgens Chopins minnares George Sand. Schilderachtiger wordt het niet.
Chopins preludes inspireren op hun beurt weer talloze andere componisten, zoals Fauré, Scriabin, Rachmaninov en twintigste-eeuwers als Akiro Yashiro, die in zijn eigen verzameling van 24 preludes uit de jaren veertig het Europees klankidioom aftast vanuit zijn eigen Japanse achtergrond. Maar ook in de 21ste eeuw inspireert de prelude nog. Zo schrijft Tooske Hinloopen een energieke ‘Prelude voor Ed’, haar dierbare pianoleraar. Het mooie is: daarbij grijpt ze ook nog eens sterk terug op het werk van Bach.
Hoewel Chopins naam al sterk verbonden is met de Romantische prelude, geldt die associatie nog sterker als het om de nocturne gaat. Toch is ook de nocturne als pianocompositie geen vinding van Chopin. Die eer gaat naar de veel minder bekende Ierse componist John Field (1782-1837). Die krijgt in zijn jeugd voornamelijk les van Italiaanse émigrés. Door hen maakt hij waarschijnlijk kennis met de Italiaanse opera, waarvan de aria’s hem later inspireren tot het schrijven van pianostukken met een langgerekte melodie in de bovenstem, en een betrekkelijk eenvoudige begeleiding in de linkerhand. Die eenvoud zit ‘m vooral in de harmonische begrijpelijkheid, en niet per se in de technische toegankelijkheid: Field is een groot en beroemd virtuoos; zijn concertreizen voeren hem tot in Rusland, waar hij het grootste deel van zijn carrière doorbrengt.
Chopin bewondert het werk van Field hogelijk en neemt de titel nocturne over voor eigen composities. Daarbij gaat Chopin uit van een nieuwer soort zangerigheid: het belcanto uit de moderne opera’s van Bellini en Donizetti. Die nog langere zanglijnen passen perfect bij Chopins stijl van pianospelen en componeren: de melodieën zijn door het ruime gebruik van halve toonsafstanden en de vele omspelingen en versieringen zeer expressief. Een duidelijk voorbeeld zijn de nocturnes van opus 9 en opus 27. En naarmate Chopin zich het genre meer eigen maakt, wordt de nocturne een steeds uitgebreider muzikale vertelling, bijna als in zijn ballades, maar op iets kleinere schaal. Een ander aspect van Chopins nocturnes: doordat alleen al de begeleiding in de linkerhand vaak een groot deel van het toetsenbord bestrijkt, wordt het juiste gebruik van het rechter pianopedaal extra belangrijk. Het pedaal zorgt ervoor dat noten niet direct na aanslag wegsterven. Door Chopins pedaalgebruik ontstaan een sonoriteit en klankkleur die een enorme invloed hebben op de compositie- en uitvoeringspraktijk voor piano, tot op de dag van vandaag.
Hoewel Chopin net zomin de uitvinder is van de prelude als van de nocturne, zijn het toch zijn werken in die vorm, die hele generaties latere componisten nocturnes doen schrijven. Bekende voorbeelden zijn (opnieuw) Fauré, Rachmaninov en Scriabin, maar ook Satie en Villa-Lobos. In de 21ste eeuw schrijft componist en Jasper Bon zijn eigen nocturnes: ‘Rustige nachtstukjes voor een vriend of vriendin. De energieke muzikant Wim Markus inspireerde me altijd met positief commentaar tot het schrijven van nieuwe stukken. De nocturne voor Adrienne is geschreven omdat ze erg van nocturnes houdt en zelf ook componeert.’
Axel Meijer